Ik geloof dat ik geloof
De essay
van Gianni Vattimo (1998 alweer) over ‘seculier christendom’ begint
met de opmerking over een herleving van de religieuze belangstelling in het intellectueel milieu.
Hij stelt zelfs: Er zijn vandaag de dag geen aannemelijke, krachtige, filosofische redenen meer om atheïst te zijn, of in ieder geval om godsdienst af te wijzen.
Wel vraagt hij zich af: ontdekken we God alleen als we op iets uiterst onaangenaams botsen?
Staat de terugkeer van de religie soms in verband met de vele grote problemen waarvoor de mens van deze tijd zich gesteld ziet en die met de middelen van rede en techniek onoplosbaar lijken? Evenals Bonhoeffer maakt hij bezwaar tegen de idee van God als ‘stoplap’, vooral vanuit het gezichtspunt van de seculiere rede. God, als hij bestaat, is zeker
niet de enige verantwoordelijke voor onze ellende en ook niet iemand die we alleen leren kennen in onze mislukkingen. Die manier om hem te ervaren is evenwel nauw verbonden met een bepaalde opvatting over transcedentie. Vooroordelen in onze kultuur,
maar meer nog geesteshoudingen uit de oude ‘natuur’ godsdienst met magische en bijgelovige praktijken brachten ons ertoe transcedentie als het tegenovergestelde te zien van rationaliteit, als een kracht die haar anders zijn toont door alles af te wijzen wat ons redelijk en goed voorkomt. Het is mogelijk dat binnen het perspektief van deze vooroordelen de goddelijke transcedentie juist in dat licht verschijnt. Maar de geloofservaring zou ook heel goed kunnen lijden tot slijtage en ontbinding van die aanvankelijke schijn – volgens de spreuk uit het evangelie: “Voor mij zijn jullie geen dienstknechten meer : … Vrienden noem ik jullie.” (Joh. 15.15) – terwijl een bepaalde theologie, een bepaalde manier van godsbeleving en vooral het autoritarisme van de katholieke kerk die ‘schijn’ als definitief en waar lijkt te willen vastleggen.
Vattimo voert de termen ‘zwak denken’ en ‘zwakke ontologie’ aan, om het verloren gaan van de sterke strukturen en de verzwakking van hun beweerde onaantastbaarheid te verduidelijken.
Geïnspireerd door René Girard laat hij zien dat onze geloofsopvattingen het
heilige altijd verbindt met geweld … en een slacht-offer waardoor wij boete doen voor onze zonden (tekortkomingen). Menselijke samenlevingen worden bijeen gehouden door een machtige impuls: die om te imiteren. Op zeker moment gaat dat altijd mis (fascisme) en is er een ‘zondebok’ nodig: een slachtoffer. De christelijke theologie vereeuwigt het slachtoffer-mechanisme door Jesus Christus als het ‘volmaakte slachtoffer’ te beschouwen. Girard beweert volgens Vattimo op goede gronden dat de lezing van de Heilige Schrift in termen van slachtofferschap niet juist is. Jesus wordt niet mens om de Vader een geschikt slachtoffer voor zijn toorn te bieden, maar hij komt juist in de wereld om de band tussen het heilige en het geweld aan het licht te brengen en daarmee ook teniet te doen.
De dood van God (Nietzsche) is de dood van de oud-testamentische God, de God van de toorn, de wraakzuchtige God met een eigen zoon als slacht-offer. De metafysische God is afgedaald (kenosis) tot het niveau van de mens (geïncarneerd) en Christus geworden.
Vattimo ziet een verband tussen de christelijke openbaring en het nihilisme, het failliet van het christendom, aangezien tweeduizend jaar na Jesus de holocaust nog mogelijk was.
Geen almachtige God maar een lijdende God, de nog altijd aktuele en authentieke heilsgeschiedenis met als hedendaags resultaat: secularisatie. Daarmee wordt het proces van ‘afdrijven’ bedoelt dat de moderne, seculiere beschaving losmaakt van haar sacrale oorsprong.
Maar als het natuurlijk-heilige het gewelddadige mechanisme is dat Jesus is komen onthullen en ontmaskeren, dan is het heel goed mogelijk dat de secularisatie juist een positieve uitkomst is van de leer van Jesus en niet een manier om ons ervan te verwijderen.
Secularisatie onderstreept de religieuze betekenis van het gehele menselijke proces.
Vattimo ziiet de ‘zwakke ontologie’ als een transcriptie van de christelijke boodschap.
De christelijke erfenis die in het zwakke denken terugkeert, is ook en vooral een erfenis van het christelijke voorschrift van de caritas en haar afwijzing van het geweld.
Dus niet zozeer een gemakkelijk maar een vriendelijk christendom.
De moderne religiositeit – de enige die onze bestemming is als we willen dat ze authentiek is – kan daarom niet afzien van een van de oorspronkelijke leerstellingen van Luther, namelijk de idee van het ‘vrije onderzoek’ van de Heilige Schrift. Gezien tegen het licht van de hermeneutiek is de persoonlijke interpretatie van de Heilige Schrift de eerste imperatief die de Heilige Schrift ons zelf voorhoudt. Het is zelfs zo dat in de leer van het christendom de interpretatie is ‘voorzien’ en dat het universele, interpretatieve (kenotische) karakter van de geschiedenis van het ‘zijn’ inherent is aan het christendom.
Meer recencies over de Ik geloof dat ik geloof