De aanslag
wordt vaak betiteld als een oorlogsboek, maar de gebeurtenissen in de tweede wereldoorlog nemen maar een klein gedeelte
van het boek in beslag. Wel staat het na-oorlogse leven van Anton Steenwijk bijna geheel in het teken van de oorlog. De roman kan als een zoektocht gezien worden naar het hoe en waarom van de aanslag.
In de tweede wereldoorlog vindt er in Haarlem
voor het huis van Anton Steenwijk (de hoofdpersoon) een aanslag plaats op een NSB'er. Deze aanslag zal de rest van Steenwijks leven gaan bepalen.
Eerste episode: 1945
Op een avond in januari 1945 wordt de familie Steenwijk opgeschrikt door zes schoten. Voor het huis van buurman Korteweg ligt het lijk van Fake Ploeg, hoofdinspecteur van politie te Haarlem. Meneer Korteweg en
zijn dochter Karin slepen het lijk voor het huis van de familie Steenwijk. Peter Steenwijk rent naar buiten om het dode lichaam weer weg te slepen. Dan komen de Duitsers; Peter vlucht weg en neemt het pistool van Fake Ploeg mee. Anton Steenwijk en zijn ouders worden door de Duitsers uit hun huis gehaald en de villa wordt in brand gestoken, nadat eerst de ruiten stuk zijn gegooid. Anton wordt in een auto gestopt en weggevoerd. Wat er
met zijn ouders gaat gebeurten, weet
hij niet. Hij wordt in een cel in het politiebureau te Heemstede geworpen. In deze cel zit reeds een vrouw. Ze troost Anton en praat met hem over de fascisten en over de noodzaak hen te haten.
Anton wordt de volgende dag overgebracht naar de Ortskommandant in Haarlem, van wie hij naar zijn oom en tante in Amsterdam mag gaan. Tijdens de rit van Haarlem naar Amsterdam wordt het konvooi door een Engels vliegtuig beschoten, waarbij enige doden vallen. In Amsterdam komt Anton bij een Duitse generaal terecht, die aardig voor hem is. Oom Peter haalt hem op.
Tweede episode: 1952
Anton wordt opgevoed door zijn oom en tante, aan de Apollolaan te Amsterdam. Na de oorlog blijkt dat zijn ouders en Peter in de fatale nacht ter plekke zijn doodgeschoten. Anton reageert beheerst; hij gaat niet op onderzoek uit. Na het gymnasium gaat hij medicijnen studeren. Als hij tweedejaars is, wordt hij door een studiegenoot uitgenodigd op een feestje in Haarlem. Zo komt hij voor het eerst in 1952 weer terug in de stad die hij in januari 1945 verlaten heeft. Het feestje wordt voor hem een teleurstelling, omdat een paar flauwe studenten kwetsende opmerkingen maken. 'maar er schijnen ook allerlei oud-SS'ers in het legioen te zitten. Ik heb gehoord, dat ze vrijstelling van vervolging krijgen als ze zich melden.' 'Nou en? Je loopt achter, man, met je SS. In Korea kunnen ze het mooi goedmaken.' Anton wordt hierdoor herinnerd aan hetgeen hij in de oorlog heeft meegemaakt. De aansporingen om zich als vrijwilliger aan te melden voor de oorlog in Korea doen hem besluiten het feestje vroegtijdig te verlaten.
Derde episode: 1956
Vier jaar na Anton’s bezoek aan Haarlem zijn er hevige rellen in Amsterdam. Anton ,die intussen voor anesthesist studeert, ontmoet tijdens die rellen Fake’s zoon ook Fake genaamd. Anton nodigt Fake uit om met hem te praten en komt ook zijn kant van de zaak te weten. Ook Fake zelf heeft hard geleden onder de dood van zijn vader en lijdt nog steeds door het aanzien van de aftakeling van zijn moeder.
Deze episode eindigt dat Fake met een grote steen de spiegel van Anton aan diggelen slaat.
Vierde episode: 1966
In 1959 doet hij artsexamen en krijgt een assistentschap in de anesthesie. Zijn eerste vrouw, Saskia de Graaff, ontmoet hij in 1960 in Londen. In juli 1966 bezoekt Anton, samen met Saskia en zijn vierjarig dochtertje Sandra, de begrafenis van een journalist die bevriend was met De Graaff. De begrafenis, in een dorp ten noorden van Amsterdam, wordt bezocht door mensen die elkaar allemaal kennen uit het verzet: een minister, een beroemde dominee, een dichter, een uitgever, de burgemeester van Amsterdam. Het lijkt wel een reünie, vooral na de begrafenis, als de bezoekers in een café samenkomen. Er ontstaat een heftige dsie over de rol van de Amerikanen in Vietnam, over communisme en anti-communisme, over het Koninklijk Huis.
Vijfde episode: 1981
Anton is gescheiden van zijn eerste vrouw. Een jaar na de scheiding met Saskia, hertrouwt hij met Liesbeth en krijgt hij met haar een zoon. Door een ondragelijke kiespijn wordt Anton gewekt. Hij vraagt aan zijn tandarts of hij iets kan doen tegen de pijn. Die wil hem alleen maar helpen als hij meedoet aan een demonstratie tegen kernwapens. Anton geeft toe en gaat met hem mee. Op deze demonstratie ontmoet hij bij toeval Karin, de dochter van de buurman die het lijk voor hun deur heeft gelegd. Maar door dit gesprek komt Anton het een en ander te weten. Namelijk dat zijn ouders en broer gestorven zijn door de grote liefde die Korteweg koesterde voor zijn hagedissen en dat ze het lijk van Ploeg niet voor het huis van Aarts hadden gelegd omdat er in hun huis joden zaten. Compleet verward loopt Anton verder in de demonstratie. Hij kan niet uitmaken wie er schuldig of onschuldig was.
Meer recencies over de De Aanslag